Boeken op maat

-> Een model voor de ontwikkeling van literaire competentie helpt leerlingen om boeken te kiezen die passen bij hun literaire niveau.

-> De website Lezen voor de Lijst, de praktische uitwerking van het model, wordt steeds vaker gebruikt in het literatuuronderwijs.

Competentiemodel voor boeken op maat

Het literaire niveau van leerlingen in de bovenbouw van het voortgezet onderwijs loopt sterk uiteen. De individuele verschillen tussen vwo’ers zijn groter dan die tussen havisten. Dit noopt leerkrachten om maatwerk te leveren. Dat geldt ook voor de boeken die ze aanraden en/of toestaan voor de lijst. Theo Witte (2008) ontwikkelde, op basis van de input van vakdocenten, een gevalideerd model met zes niveaus voor oplopende literaire competentie. De indeling is gebaseerd op de ontwikkelingspsychologie van Jean Piaget en Lev Vygotsky. Het model helpt leerkrachten om hun literatuuronderwijs toe te spitsen op het niveau van individuele leerlingen. Dat vergroot de kans dat leerlingen boeken kiezen op of vlak boven hun niveau, en steeds een treetje hoger kunnen zetten op de ‘ladder van literaire competentie’.

Witte's model voor literaire competentie

niveau leerlingniveau literair werkbeginniveaueindniveaumanier van lezen
(1) zeer beperkt< zeer eenvoudigzwak havo4zeer onvoldoende havo5/vwo6Op zoek naar spanning (actie) en drama (emotie). Belevend lezen.
(2) beperktzeer eenvoudigredelijk havo4onvoldoende havo5, zeer onvoldoende vwo6Interesse in herkenbare situaties, gebeurtenissen en emoties. Literatuur is bij voorkeur realistisch. Herkennend lezen.
(3) enigszins beperkteenvoudiggoed havo4redelijk havo5, onvoldoende vwo6Interesse in maatschappelijke, morele en psychologische vraagstukken. Literatuur is middel om wereld te verkennen en eigen gedachten te vormen. Reflecterend lezen.
(4) enigszins uitgebreidgemiddeld complexzeer goed havo4goed havo5, redelijk vwo6Interesse in verteltechniek, romanstructuur, intentie auteur. Bereidheid tot verdiepen in complexe gebeurtenissen en emoties. Ontluikend literair-esthetisch besef. Interpreterend lezen.
(5) uitgebreidcomplexniet van toepassingzeer goed havo5, goed vwo6Verdiepen in thematiek en structuur, maar ook in literair-historische achtergronden en stijl. Belangstelling voor canon, literaire conventies, klassieke auteurs, cultuurhistorische achtergronden. Letterkundig lezen.
(6) zeer uitgebreidzeer complexniet van toepassingzeer goed havo5 en vwo6Literatuur brengt verdieping, helpt greep te krijgen op werkelijkheid. Literair-kritische leeshouding. Intellectualistisch lezen.

De website Lezen voor de Lijst, gelanceerd in november 2011, is de praktische uitwerking van Witte’s model. Leerkrachten en leerlingen vinden er honderden boeken die zijn geclusterd op de competentieniveaus. De boeken zijn voorzien van achtergrondinformatie over de moeilijkheidsgraad, de literaire kenmerken en aanwijzingen en opdrachten voor bij het lezen en interpreteren. De zes competentieniveaus voor de bovenbouw van havo en vwo en het mbo zijn in 2012 uitgebreid met vier niveaus plus een instapniveau voor het vmbo en de onderbouw van havo en vwo.

Lezen voor de Lijst steeds populairder

De bezoekersaantallen van Lezen voor de Lijst zijn sinds de lancering exponentieel gegroeid. De website trok tussen tussen november 2015 en oktober 2016 ruim 870.000 bezoekers, 15% meer dan het jaar ervoor. De bezoekersaantallen zijn in vier jaar tijd verzesvoudigd. Ook het aantal sessies dat bezoekers op de website uitvoeren, groeit stevig. Het waren er tussen november 2015 en oktober 2016 ruim 1,4 miljoen, 17% meer dan het jaar ervoor.

Bezoekers Lezen voor de Lijst

In aantallen

De drukste maand op Lezen voor de Lijst is september: aan het begin van het nieuwe schooljaar gaan veel middelbare scholieren op zoek naar boeken om te lezen voor de lijst. De pagina’s voor de bovenbouw van havo en vwo en het mbo zijn, met twee keer zoveel bezoekers, populairder dan die voor de onderbouw van havo en vwo en het vmbo. 89% van de bezoekers komt uit Nederland, 7% uit Vlaanderen en 1% uit Duitsland (voor Duitse literatuur is er een apart onderdeel).

Op de havo en het vwo is Lezen voor de Lijst de populairste website. 50% van de docenten Nederlands heeft binnen de sectie afgesproken de website te gebruiken voor het literatuuronderwijs, nog eens 28% doet dat op eigen initiatief, met zijn of haar eigen klassen (DUO Onderwijsonderzoek, 2016). Docenten waarderen vooral de niveau-indeling. In de onderbouw hanteren ze die om te bepalen welke boeken aansluiten op het niveau van hun leerlingen. In de bovenbouw leggen ze leerlingen een minimumniveau op: 2 of 3 voor havo, 3 of 4 voor vwo. Een op de drie docenten maakt daarnaast gebruik van de verwerkingsopdrachten die op de site worden aangeboden (Oberon, 2016).