Leesbeleving e-boeken

Als leesmedium laat de e-reader de tablet en de laptop achter zich. Het is het enige apparaat dat zich kan meten met het gedrukte boek. De leestijd, visuele vermoeidheid, betrokkenheid bij het verhaal en het begrip zijn nagenoeg hetzelfde voor beide media.

Gebruiksvriendelijkheid

Gebruikers van de e-reader zijn het meest tevreden over hun leesapparaat. Zij zeggen, meer dan tablet- en laptopgebruikers, dat ze in elke gewenste lichaamshouding en op elke gewenste locatie boeken kunnen lezen. Ook vinden ze dat hun apparaat zich er beter voor leent om aantekeningen te maken bij de tekst, letters op hun voorkeursgrootte te lezen, snel in het bezit te komen van boeken en boeken mee te nemen als ze onderweg zijn. Tabletgebruikers waarderen hun apparaat voor deze aspecten weer hoger dan laptopgebruikers (Bakker, 2013).

De e-reader onderscheidt zich ook in de kwaliteit van het scherm. Elektronische inkt of eInk maakt dat het lezen voor de ogen even prettig voelt als papier. De lcd-schermen waarmee andere digitale apparaten zijn uitgerust, leiden juist tot visuele vermoeidheid (Bakker, 2010). De e-reader gaat ook steeds vaker mee in de vakantiekoffer. Lezers kunnen dan meer boeken meenemen, en hoeven de keus voor wat te lezen pas tijdens de vakantie te maken (Stichting Marktonderzoek Boekenvak/GfK, 2014.3).

Leesproces

E-readergebruikers lezen, vergeleken met tablet- en laptopgebruikers, e-boeken vaker lineair: van begin tot eind en zonder onderbrekingen. Ze lezen juist minder vaak scannend. Ook hanteren ze minder vaak non-lineaire leeswijzen: tijdens het lezen andere teksten raadplegen, op internet surfen of andere activiteiten ontplooien. Deels komt dit door de eigenschappen van het apparaat. De e-reader is unifunctioneel: op het downloaden en raadplegen van andere boeken na, zijn er weinig mogelijkheden om uitstapjes te maken buiten de tekst. De multifunctionele tablet en laptop brengen lezers juist wel in de verleiding om non-lineair te lezen. De laptop wordt daarvoor weer vaker gebruikt dan de tablet (Bakker, 2013). Bij het lezen van tijdschriften en nieuws op de tablet wordt er vaker weggeklikt dan bij e-boeken (BTC Mediatest, 2012).

Leeservaring

E-readergebruikers vinden, vergeleken met tablet- en laptopgebruikers, het lezen van e-boeken prettiger. Ze lezen vaker en sneller. Ook kunnen ze zich beter concentreren en langer achter elkaar doorlezen. Verder is hun begrip van de tekst beter, voelen ze zich meer ondergedompeld, en beleven ze meer ontspanning en plezier. De waardering voor de tablet is weer hoger dan die voor de laptop. Het lijkt erop dat de leeservaring negatiever uitpakt als de non-lineaire leeswijzen sterker worden uitgelokt, en positiever als er in rust van begin tot einde kan worden gelezen (Bakker, 2013).

De e-reader valt eveneens het meest in de smaak voor het lezen van verhalen en gedichten van het scherm. Waar e-readergebruikers nauwelijks verschil ervaren met het gedrukte boek, geven computer- en laptopgebruikers juist de voorkeur aan het vertrouwde papier (Bakker, 2010).

Experimenteel onderzoek

Bovenstaande resultaten zijn afkomstig uit enquêteonderzoek, en dus gebaseerd op zelfinschattingen van de lezers van e-boeken. Experimenten, waarin hun gedrag wordt geobserveerd in een gecontroleerde setting, laten een uiteenlopend beeld zien. Blijkens Maryl (2010) presteren lezers van een kort verhaal achter de computer en van papier min of meer gelijk in leestijd, concentratie, interesse en tekstbegrip. Mangen (2013) vindt bij middelbare scholieren wel een verschil in tekstbegrip, in het voordeel van het gedrukte boek.

Toch wijzen ook deze onderzoeken er voorzichtig op dat de leeservaring afhangt van het gebruikte apparaat. Zo groeit het bewijs dat de e-reader gelijkwaardig is aan het gedrukte boek. De leestijd op verschillende merken e-readers is hetzelfde (Siegenthaler, Wurtz, Bergamin & Groner, 2011), en lezen van een eInk-scherm leidt niet tot een grotere visuele vermoeidheid – dit in tegenstelling tot het lcd-scherm waarmee computers, laptops, smartphones en tablets zijn uitgerust (Benedetto, Drai-Zerbib, Pedrotti, Tissier, Baccino, 2013). Ook het tekstbegrip en de betrokkenheid bij het verhaal liggen op ongeveer hetzelfde niveau (Moyer, 2011), evenals de onderdompeling en de inleving in het verhaal. Het enige waarin e-readerlezers minder goed in staat blijken, is het reconstrueren van de volgorde van de gebeurtenissen in het verhaal. Ze onthouden de verhaalstructuur dus minder goed (Mangen, 2014).

De tablet haalt het nog niet bij papier qua onderdompeling en inleving in de tekst (Mangen & Kuiken, 2014). Wel biedt dit apparaat 65-plussers één groot pluspunt. De verlichting, die zorgt voor een groter contrast tussen tekst en achtergrond, leidt bij hen tot sneller lezen en een efficiëntere informatieverwerking (Kretzschmar, Pleimling, Hosemann, Füssel, Bornkessel-Schlesewsky & Schlesewsky, 2013).