Onderzoek naar lezen, leesbevordering en literatuureducatie

Leestijd

-> Acht op de tien Nederlanders lazen het afgelopen jaar in een boek. Het aantal mensen dat dagelijks leest, is de laatste jaren gekrompen.

-> Sinds de jaren 50 zijn Nederlanders steeds minder tijd gaan besteden aan lezen. Online leesmedia zijn de enige tekstsoort die leestijd winnen.

-> Nederlanders zijn de laatste jaren minder boeken gaan uitlezen; in 2018 vindt er weer een stijging plaats.

-> Nederlanders zijn internationaal gezien fervente boekenlezers die veel tijd besteden aan lezen.

-> Het spannende boek is het populairste genre, gevolgd door het literaire en informatieve boek.

-> Het lezen concentreert zich in de vroege ochtend, late middag en de avonduren. Thuis op de bank en in bed zijn de favoriete leeslocaties.

-> Een derde van de tijd wordt het lezen gecombineerd met een andere (media-)activiteit, met name luisteren en kijken.

Leesmedia in zwang onder merendeel bevolking

Een meerderheid van de Nederlanders maakt gebruik van gedrukte media. 81% van de bevolking van 13 jaar of ouder heeft de afgelopen twaalf maanden een boek geheel of gedeeltelijk gelezen. 14% van de bevolking geeft aan helemaal nooit in een boek te lezen. Het aantal nooit-lezers van kranten (18%) en tijdschriften (19%) ligt iets hoger (KvB Boekwerk & GfK, 2018, meting 43, achterliggende data). De cijfers zijn representatief voor de bevolking, het aantal laaggeletterden uitgezonderd. Deze groep is waarschijnlijk onvoldoende in staat om een schriftelijke vragenlijst in te vullen.

Drie op de tien mensen (29%) lezen vrijwel elke dag in een boek. Daarmee worden boeken op dagelijkse basis minder gelezen dan kranten (47%) en meer dan tijdschriften (11%). Nederlanders zijn de drie leesmedia de laatste jaren minder gaan gebruiken. De daling bij kranten en tijdschriften is, met 19 en 11 procentpunten tussen 2013 en 2018, groter dan bij boeken (7 procentpunten) (KvB Boekwerk & GfK, 2018, meting 43).

Leesgedrag, op dagelijkse basis, gedrukt en digitaal

In procenten van de Nederlandse bevolking

Nederlander is internationaal gezien fervente boekenlezer

Nederlanders zijn in vergelijking met andere Europeanen fervente boekenlezers. 86% van de bevolking boven de 15 jaar leest in 2013 weleens in een boek. Dit is een lichte daling ten opzichte van de 84% in 2007, maar fors hoger dan het Europese gemiddelde van 68% (72% in 2007). Op de Europese ranglijst staat Nederland tweede. Nederlanders behoren, net als de meeste andere Noord-Europeanen, tot de cultuuromnivoren. Ze kijken of luisteren (ook) vaker naar culturele programma’s, gaan vaker naar de bioscoop en bezoeken vaker een historisch monument of museum. Als het gaat om bibliotheekbezoek, zit Nederland vlak boven de middenmoot: 45% van de bevolking gaat er weleens heen (TNS Opinion & Social, 2013).

Europese leesgedrag top 10

In procenten van de bevolking

De leestijd daalt, behalve van online nieuws

Nederlanders zijn de afgelopen zestig jaar minder tijd gaan besteden aan het lezen. In 1955 trokken ze zich gemiddeld 2,4 uur per week terug met een boek. In 1975 ging het om 1,6 uur per week, een daling van 33%, en in 2005 om 1,3 uur per week, een daling van nog eens 18%. De daling voor dag- en nieuwsbladen en tijdschriften is omvangrijker. Deze bedraagt tussen 1975 en 2005 ongeveer 50% (Huysmans & De Haan, 2010).

In het tijdsbestedingsonderzoek ‘nieuwe stijl’ zet de dalende trend zich door. De totale leestijd loopt tussen 2006 en 2016 terug van 4,7 naar 3,4 uur per week. Deze daling van 28% is significant en dus ‘betekenisvol’. Dit komt doordat er, net als in de periode 1975-2005, minder Nederlanders zijn die lezen. Terwijl in 2006 90% van de bevolking las op een gemiddelde dag, ging het in 2016 om 72%. De mensen die lezen, ruimen hier ongeveer evenveel tijd voor in als voorheen (Wennekers, Huysmans & De Haan, 2018).

Uitgesplitst naar genre, is er tussen 2006 en 2016 vooral sprake van een krimp bij de tijdschriften. Boeken en dag- en nieuwsbladen laten een daling zien tussen 2006 en 2011, om tussen 2011 en 2016 te stabiliseren. Het lezen van leesmedia online tekent een stijging aan tussen 2006 en 2011 en stabiliseert vervolgens eveneens. De groei in het digitale lezen - zowel van online nieuws als van digitale boeken, kranten en tijdschriften - compenseert de krimp bij gedrukte media niet (Wennekers, Huysmans & De Haan, 2018).

Tijdsbesteding leesmedia

In uren per week door de Nederlandse bevolking

* Tijdsbestedingsonderzoek nieuwe stijl. De voornaamste verschillen:
- Lezen heeft betrekking op lezen van papier en van het scherm; voorheen alleen op papier.
- Respondenten vullen een dagboek in in hun eigen woorden; voorheen volgens vaste categorieën.
- Het dagboek wordt ingevuld per tijdsspanne van tien minuten; voorheen van vijftien minuten.

** Onder leesmedia overig vallen huis-aan-huisbladen, folders, post, teletekst.

*** Onder leesmedia online vallen berichten op nieuwssites en -apps. Deze kunnen naast tekst bewegend beeld en/of audio bevatten.

Nederlander besteedt internationaal gezien veel tijd aan lezen

Nederlanders besteden in vergelijking met andere Europeanen veel tijd aan lezen. Ze trekken dagelijks 36 minuten uit voor gedrukte media, waaronder boeken, kranten en tijdschriften vallen. Het Europees gemiddelde ligt op 28 minuten. Nederland staat op de derde plaats van de Europese ranglijst, achter Duitsland en voor België (SCP, 2011).

Leestijd top 10 Europa

In minuten per dag door de bevolking

Er worden minder boeken uitgelezen

Nederlanders zijn de laatste jaren minder boeken gaan uitlezen. In 2017 lazen ze gemiddeld 5,9 boeken van begin tot eind. Dit is 0,2 boeken minder dan in 2016, bijna twee boeken minder dan in 2014 en bijna drie boeken minder dan in 2012. In 2018 stijgt het aantal uitgelezen boeken weer, naar 7,7 exemplaren. Dit komt met name doordat er meer mensen zijn die ruim 45 boeken per jaar lezen (KvB Boekwerk & GfK, 2018, meting 43, achterliggende data).

De leesfrequentie over deze periode daalt licht. Het zou kunnen dat mensen vaker in een boek beginnen zonder het slot te halen. De laatste keer dat ze een boek hebben uitgelezen, ligt dan ook verder terug in de tijd. Terwijl dat in 2013 voor 46% van de boekenlezers ongeveer een week geleden was, gaat het in 2018 om 41%. Andersom groeide de groep voor wie het drie maanden geleden of langer is dat ze een boek hebben uitgelezen van 13% naar 19% (KvB Boekwerk & GfK, 2018, meting 43).

Jaarlijks aantal gelezen boeken, gedrukt en digitaal

In procenten van de Nederlandse bevolking

* Gemiddelde is berekend op basis van het klassenminimum: voor 1-5 boeken: 1; voor 6-20: 6; voor 21-45: 45; etcetera.

Genre top 3: spanning, literatuur en informatie

Het spannende boek is met stip het populairste boekgenre onder de Nederlandse bevolking. Een op de zeven boekenlezers leest wekelijks in een thriller of detective. Literaire romans en informatieve boeken volgen op enige afstand: ongeveer een op de tien boekenlezers leest deze genres wekelijks. Hierop volgen kinderboeken, romantische boeken, stripboeken en streekromans. Poëziebundels zijn het minst populair. Ten opzichte van twee jaar geleden winnen stripboeken terrein. De daling voor spannende fictie en romantische boeken tussen 2014 en 2016 zet zich niet door, evenmin als de stijging van literatuur en poëzie (KvB Boekwerk & GfK, 2018, meting 43, achterliggende data).

Gelezen boekgenres, op wekelijkse basis, gedrukt en digitaal

In procenten van de Nederlandse boekenlezers

Ochtend, namiddag en avond populairste leesmomenten; thuis favoriete leesplek

Het bereik van boeken, kranten en tijdschriften (gedrukt en digitaal) ligt overdag constant op minstens 3% van de bevolking. De hoogtepunten liggen rond 8.30 (als 6% leest), 16.00 (5%) en tussen 20.30 en 22.30 (4%). Het aantal mensen dat leest is in vergelijking met andere media bescheiden. In de avonduren zit ruim de helft van de bevolking te kijken – met dank aan de televisie. Tijdens kantooruren is ruim 20% aan het luisteren – met dank aan de radio. Digitale media hebben overdag een redelijk stabiel bereik, met gemiddeld tussen de 5% en 7% voor communiceren en 3% en 4% voor ‘internet overig’. Alleen rond 18.00, het moment dat veel Nederlanders aan tafel gaan, is er een dipje (Wennekers, Van Troost & Wiegman, 2016).

Media-activiteiten over de dag

In procenten van de Nederlandse bevolking

De leesmedia kennen hun eigen piekmomenten. De krant wordt vooral in de vroege uren gelezen, wat ook geldt voor nieuwsberichten op websites en in apps. In de middag- en vooral de avonduren zijn boeken het populairst. Het gebruik van de andere leesmedia is gelijkmatiger verdeeld over de dag en op alle momenten lager dan die van kranten en boeken (Wennekers, Van Troost & Wiegman, 2016).

Leesactiviteiten over de dag

In procenten van de Nederlandse bevolking

De populairste plaats om boeken te lezen is thuis. De stoel of bank wordt door 72% van de Nederlanders genoemd, het bed door 52% en het bad door 10%. Buiten de deur wordt er vooral gelezen op het strand (28%) - mogelijk gekoppeld aan een vakantie - het openbaar vervoer (24%), de wachtkamer (17%) of een horecagelegenheid (4%) (KvB Boekwerk & GfK, 2018, meting 43).

Lezen wordt het vaakst gecombineerd met luisteren en kijken

Nederlanders besteden 32% van de tijd die ze lezen (in boeken, kranten en tijdschriften, gedrukt en digitaal) media-multitaskend (Wennekers, De Haan & Huysmans, 2016). Dit is minder dan twee jaar geleden, toen het ging om 41% (Sonck, Pennekamp & Kok, 2014). Media-multitasken vindt vaker plaats tijdens het lezen dan tijdens het kijken en luisteren, ongeveer even vaak als tijdens het gamen, en minder vaak dan tijdens het communiceren (Wennekers, Van Troost & Wiegman, 2016). Media-multitasken tijdens het lezen gebeurt vaker op digitale apparaten dan op papier. Het gaat om 45% van de schermtijd, tegenover 33% van de papieren tijd (Wennekers, Huysmans & De Haan, 2018).

Lezen wordt het vaakst gecombineerd met luisteren, gevolgd door kijken en communiceren (Wennekers, Huysmans & De Haan, 2018). Ditzelfde geldt voor het lezen van boeken. 58% van de Nederlanders luistert met enige regelmaat naar de radio tijdens het lezen van een boek, terwijl 42% naar de televisie kijkt. Drie op de tien boekenlezers communiceert tijdens het lezen van een boek wel eens via internet, bijvoorbeeld door een e-mail te schrijven, berichten te posten op sociale media of over het web te surfen (KvB Boekwerk & GfK, 2018, meting 43).

Het is de vraag in hoeverre media-multitasken een correcte benaming is voor het combineren van media-activiteiten. Het lezen van een boek kan op hetzelfde moment gebeuren als het luisteren naar een radio- of televisieprogramma, maar om een e-mail te lezen of schrijven, zal het lezen zeer waarschijnlijk (tijdelijk) gestaakt worden. Deze activiteiten wisselen elkaar eerder af dan dat ze gelijktijdig plaatsvinden. Er is in dat geval sprake van ‘task-switchen’. Veel Nederlanders onderbreken het lezen van het boek voor dergelijke uitstapjes buiten de tekst. 24% raadpleegt tijdens het lezen wel eens andere boeken, 21% gebruikt andere media en 14% surft op het internet. Het taskswitchen gebeurt vaker tijdens het lezen van digitale boeken dan tijdens het lezen van gedrukte boeken (KvB Boekwerk & GfK, 2013, meting 25).