Onderzoek naar lezen, leesbevordering en literatuureducatie

Opbrengsten

-> Mensen die regelmatig fictie lezen, hebben meer inzicht en inleving in andere mensen. Dat verband bestaat al in de kindertijd.

-> Het sociaal begrip en de empathie groeien voornamelijk als de lezer getransporteerd raakt in het verhaal en als de tekst literaire elementen bevat.

Fictielezen houdt verband met empathie

Lezen in de vrije tijd hangt samen met sociaal begrip en empathie. Dit blijkt uit een meta-analyse van dertig studies. Mensen die veel lezen, zijn beter in staat om de emoties van andere mensen te herkennen. Tevens zijn zij empathischer: ze leven zich meer in in andere mensen. Dat verband geldt voornamelijk wanneer mensen veel fictie of verhalen lezen. Het lezen van non-fictie houdt minder sterk verband met het inzicht en de inleving in de emoties van anderen (Mumper & Gerrig, 2016).

Het verband tussen het lezen van fictie en sociaal begrip ontstaat op jonge leeftijd. Kinderen tussen de 4 en 6 jaar van wie de ouders veel prentenboeken kennen (en die dus waarschijnlijk regelmatig voorlezen), hebben een beter ontwikkelde ‘Theory of Mind’ (Mar, Tackett, & Moore, 2010). Theory of Mind is de vaardigheid om onderscheid te maken tussen de gedachten en gevoelens van zichzelf en die van een andere persoon. Deze vaardigheid wordt beschouwd als voorwaarde om empathisch te kunnen zijn. Het ontwikkelen van Theory of Mind is onderdeel van de sociaal-emotionele ontwikkeling van kinderen. Er bestaat tevens bewijs dat voorlezen de potentie heeft om de sociaal-emotionele ontwikkeling te stimuleren.

Wetenschappers vragen zich af wat oorzaak is en wat gevolg. Zorgt het lezen, met name van fictie, voor meer inzicht en inleving in andere mensen? Of lezen mensen die van zichzelf sociaal begripvollel en empathischer zijn vaker en met meer plezier fictie? Deze vraag kan het beste met experimenten worden beantwoord. Op basis van de uitkomsten is het beeld gemengd. Een aantal studies toont een direct effect aan van lezen op sociaal begrip. Het lezen van literaire fictie leidt tot een betere score op Theory of Mind, terwijl het lezen van non-fictie en populaire fictie dat niet doet (Kidd & Castano, 2013). Twee andere onderzoeksgroepen zijn evenwel niet in staat om deze bevindingen te repliceren (Dijkstra et al., 2016; Panero et al., 2016). Er zijn dus aanwijzingen dat het lezen, met name van fictie, het sociale begrip en de empathie vergroot, maar hard bewijs ontbreekt.

Transportatie en literaire kwaliteit versterken effect

Niet iedere leeservaring leidt tot winst in sociaal begrip, en niet iedere verhalende tekst creëert dit effect. Verhalen vergroten met name het inlevingsvermogen als mensen tijdens het lezen emotioneel getransporteerd raken. Zo leidt fictielezen blijkens twee experimentele studies tot meer empathie, maar alleen als lezers tijdens het lezen sterk worden opgezogen in het verhaal (Bal & Veltkamp, 2013; Johnson, 2012). Het is dus, met andere woorden, belangrijk dat er een leesflow ontstaat.

Naast de transportatie in het verhaal lijkt ook de literaire kwaliteit bij te dragen aan de sociale functie van fictie. Het lezen van een tekst met literaire elementen (zoals klankrijm, metaforen, enzovoorts) zorgt voor meer empathie dan het lezen van een tekst waaruit de literaire elementen verwijderd zijn (Koopman, 2016).